Алматыда шизофренияны емдеу

Шизофрения деген не

Шизофрения — қабылдау, ойлау және эмоциялық реакциялар бұзылатын созылмалы психикалық ауру. Бұл «тұлғаның екіге бөлінуі» емес — оны мүлде басқа, әлдеқайда сирек жағдаймен жиі шатастырады. Ауру әдетте жас кезде, көбіне 18 бен 30 жас аралығында басталады және әркімде әртүрлі өтеді: біреуде өмір бойы бір ғана эпизод болады, басқаларда мезгіл-мезгіл өршулер тұрақты кезеңдермен алмасып отырады.

Қалай көрінеді

Симптомдарды екі топқа бөледі. Позитивті симптомдар — «қосылатын» нәрселер: галлюцинациялар (көбіне дауыстар түріндегі есту галлюцинациялары), иландыруға көнбейтін сандырақ сенімдер, ойлау мен сөйлеудің бұзылуы. Негативті симптомдар — «жоғалатын» нәрселер: мотивацияның төмендеуі, эмоциялардың солғындауы, қарым-қатынасқа қызығушылықтың жоғалуы, жоспарлау қиындықтары. Негативті симптомдар айналадағыларға аз байқалады және жиі жалқаулық немесе мінез деп қабылданады, бірақ ұзақ мерзімде өмір сапасына дәл солар ең көп әсер етеді.

Себептері

Аурудың биологиялық негізі бар: тұқым қуалайтын бейімділік пен дофамин және басқа нейромедиатор жүйелерінің жұмысымен байланысты ми дамуының ерекшеліктері маңызды рөл атқарады. Стресс, психобелсенді заттарды қолдану (әсіресе жасөспірім кездегі каннабис) және ауыр өмірлік оқиғалар іске қосушы фактор бола алады, бірақ өз алдына себеп болып табылмайды. Тәрбие мен «әлсіз мінез» шизофренияны тудырмайды — бұл отбасына кінә жүктейтін және көмекке жүгінуге кедергі келтіретін миф.

Алғашқы эпизод: неге созбау маңызды

Психоз емделмей неғұрлым ұзақ қалса, болжам соғұрлым нашар болады — психиатрияда бұл көрсеткішті емделмеген психоздың ұзақтығы деп атайды. Терапияны ерте бастау жақсы қалпына келу ықтималдығын арттырады және аурудың ауыр ағымға өту қаупін азайтады. Сондықтан алғашқы белгілер — оғаш сенімдер, көзге көрінбейтін әңгімелесушімен сөйлесу, күшейіп келе жатқан тұйықтық, мінез-құлықтың күрт өзгеруі — «өзі өтіп кетер ме екен» деп күтпей, бірден жүгінуге себеп.

Клиникадағы диагностика

Диагноз клиникалық түрде қойылады: әңгіме, бақылау және анамнез негізінде, соның ішінде жақындарының айтуы бойынша — бұл маңызды ақпарат көзі, өйткені адамның өзі жедел жағдайда болып жатқан нәрсені ауру деп санамауы мүмкін. Психотикалық симптоматиканың басқа себептері міндетті түрде жоққа шығарылады: заттармен улану және оларды тоқтату синдромы, неврологиялық аурулар, ауыр соматикалық жағдайлар. Ол үшін анализдер және қажет болса невролог кеңесі тағайындалады.

Емдеу әдістері

Жағдай	Не істейміз
Жедел психоз	Стационарға жату (госпитализация), тәулік бойы бақылауда симптомдарды басу
Эпизодтан кейінгі тұрақтандыру	Қолдаушы антипсихотикалық терапияны таңдау
Жиі өршулер, дәріні өткізіп алу	Бірнеше аптада бір рет пролонгирленген инъекциялар
Негативті симптомдар, әлеуметтік бейімделу	Психоәлеуметтік оңалту, отбасымен жұмыс

Заманауи антипсихотиктер көтерімділікті ескере отырып, жеке таңдалады. Пациенттер қорқатын тежелу мен «солғындық» — сөзсіз жанама әсерден гөрі, көбіне дұрыс таңдалмаған дозаның немесе ескірген схеманың белгісі: дұрыс таңдалғанда көпшілігі ойлаудың анықтығын сақтайды, жұмыс істейді және оқиды.

Отбасының рөлі

Жақындар — сырттан бақылаушылар емес, емдеудің бір бөлігі. Өршудің ерте белгілерін дәл солар байқайды: ұйқының бұзылуы, күшейіп келе жатқан күдікшілдік, дәріден бас тарту. Сандырақтың мазмұны туралы дау пайдасыз және сенімсіздікті күшейтеді; сабырлы үн, болжамды күн тәртібі және емдеуші дәрігермен байланыс әлдеқайда тиімді. Бөлек міндет — өздері күйіп кетпеу: ұзақ күтім күш-қуатты талап етеді, және мұны маманмен талқылау — қалыпты нәрсе.

Емдеу кезеңдері

1. Жедел кезең — симптомдарды басу, көбіне стационарда, 2 аптадан 6 аптаға дейін.
2. Тұрақтандыру — 3–6 ай, қолдаушы дозаны таңдау, күнделікті өмірге оралу.
3. Қолдаушы терапия — ұзақ уақыт, 1–3 айда бір рет бақылау визиттерімен.
4. Оңалту — оқуды, жұмысты және әлеуметтік байланыстарды қалпына келтіру.

Нәтиженің негізгі факторы — үздіксіздік: пациенттің тарихын білетін бір емдеуші дәрігер және терапияны тұрақты қабылдау. Өршулердің көбі жақсару басталғанда препараттарды өз бетімен тоқтатумен байланысты.

Болжам және қалыпты өмірге оралу

Шизофрениядағы болжам айтарлықтай әртүрлі және көп жағдайда емнің қаншалықты ерте басталғанына және қаншалықты тұрақты жалғасатынына байланысты. Пациенттердің едәуір бөлігі дұрыс таңдалған терапия кезінде тұрақты ремиссияға жетеді: жұмыс істейді, оқиды, отбасын құрады. Аурудың толық жойылуы әдетте болмайды, бірақ бұл қалыпты өмір сүре алмаумен бірдей емес — терапиямен бақыланатын басқа созылмалы аурулардағы сияқты. Маңызды бағдар: емнің мақсаты — «қандай жағдайда да дауыстарды жою» емес, адамға күнделікті өмірде толыққанды әрекет ету қабілетін қайтару және өршулердің жиілігін азайту.

Жақындарды не алаңдатуы керек

Өршудің ерте белгілері әдетте толық эпизодтан бірнеше күн немесе апта бұрын пайда болады: ұйқы бұзылады, күдікшілдік пен тұйықтық күшейеді, адам өзіне қарауды қояды, препараттарды қабылдауды тоқтатады, шындыққа сәйкес келмейтін нәрселер туралы айта бастайды. Мұны байқаған соң, жағдайдың ушығуын күтудің қажеті жоқ — емдеуші дәрігерге хабарласып, терапияны түзету жеткілікті. Егер жағдай қазірдің өзінде жедел болса және адам болып жатқан нәрсені сыни бағалай алмаса, 24/7 шығу қызметі жұмыс істейді, ал қажет болса — сол күні стационарға жату мүмкін.

Көмек форматтары

Жедел жағдайдан шыққаннан кейін бақылау амбулаторлық түрде жалғасады: 1–3 айда бір рет жоспарлы психиатр қабылдаулары, қажет болса — басқа қалада тұратындар үшін онлайн-кеңестер. Таблеткаларды күнделікті қабылдау қиын пациенттер үшін бірнеше аптада бір рет инъекция жасалатын пролонгирленген терапия бар — ол дәріні өткізіп алумен байланысты өршулер қаупін айтарлықтай азайтады.

Стигма мәселесі

Шизофрениясы бар адамдардың көпшілігі айналадағыларға қауіпті емес — қауіп диагноздың өзімен емес, ең алдымен емделмеген жедел эпизодтармен байланысты. Статистика бойынша мұндай пациенттер зорлық-зомбылықтың көзі болудан гөрі оның құрбаны болуы әлдеқайда жиі. Жария болып қалу қорқынышы — отбасылардың жүгінуді жылдар бойы созуының басты себептерінің бірі, және дәл осы кешігу болжамды аурудың өзінен де қатты нашарлатады. Жеке клиникадағы қабылдау деректерді мемлекеттік тізілімдерге автоматты түрде беруді көздемейді.