Шизофренияның алғашқы белгілері: алғашқы психозға дейін жақындар не байқайды

Шизофрения сирек кенеттен басталады. Көбіне алғашқы айқын психоздан бірнеше ай, кейде бірнеше жыл бұрын жақындары адамның «басқаша болып кеткенін» байқайды: тұйықталды, оқуын тастады, оғаш нәрселер айтады. Бұл өзгерістерді жасқа, стресске немесе мінезге жатқызу оңай. Бірақ ем неғұрлым ерте басталса, болжам соғұрлым жақсы. Диагностика мен емі туралы толығырақ — «Алматыда шизофренияны емдеу» бетінде.

Әдетте қашан басталады

Алғашқы көріністер көбіне жасөспірімдік шақтың соңынан шамамен 30 жасқа дейінгі кезеңге келеді. Ерлерде ауру орта есеппен әйелдерге қарағанда сәл ертерек басталады. Сондықтан үлкен жасөспірімдер мен жас ересектердегі күрт өзгерістерге ерекше мұқият болған жөн.

Продромалды кезең: байқалмайтын өзгерістер

Алғашқы психозға дейінгі кезеңді продромалды деп атайды. Оның белгілері ерекше емес: әрқайсысы жеке алғанда сау адамдарда да болады. Олардың қосылуы және күшейе түсуі алаңдатуы керек:

• Оқшаулану. Адам барған сайын сирек араласады, достарын жоғалтады, күндерін бөлмеде өткізеді.
• Белсенділіктің төмендеуі. Үлгерім немесе жұмыстағы тиімділік түседі, зейін қою қиын, бастағанын тастайды.
• Немқұрайлылық. Маңызды болған нәрсеге қызығушылық жоғалады, эмоциялар «жалпақ» болады.
• Күтімсіздік. Өзін, гигиенасын, тәртіпті қадағалауды қояды.
• Ұйқының бұзылуы. Түнде ұйықтамайды, ұйқы ырғағы өзгереді.
• Күдікшілдік. Оны бақылап жүргендей, ол туралы айтып жүргендей, оған ерекше қарайтындай көрінеді.
• Әдеттен тыс идеялар мен сезімдер. Оғаш әуестіктер, әдеттегі оқиғаларды әдеттен тыс түсіндіру, айналаның өзгергені туралы сезім.
• Сөйлеудегі оғаштықтар. Ойын түсіну қиын, жауаптары тақырыптан тыс, кенет үзілістер.

Шұғыл көмек керек белгілер

Жедел психоз басқаша көрінеді, оны жіберіп алу қиынырақ:

• басқалар естімейтін дауыстар;
• аңдып жүр, қудалап жүр немесе ерекше миссиясы бар деген, дауласуға келмейтін сенім;
• шатасқан, байланыссыз сөйлеу;
• айқын қозу немесе керісінше қатып қалу;
• өзіне немесе айналасындағыларға қауіп төндіру.

Мұндай жағдайларда жоспарлы жазылуды күтпеңіз. Өмірге қауіп болса, 103 немесе 112 нөміріне қоңырау шалыңыз. Тікелей қауіпсіз жедел жағдайда клиникаға қоңырау шалыңыз: кезекші бригада Алматы бойынша шамамен 30–60 минутта шығады. Психоздың алғашқы минуттары туралы — «Туысыңыздағы жедел психоз: не істеу керек» мақаласында.

Неге созуға болмайды

Психоздың алғашқы симптомдары мен емнің басталуы арасындағы уақыт аурудың әрі қарай қалай жүретініне әсер етеді. Бұл кезең неғұрлым қысқа болса, жағдайды тұрақтандыру әдетте соғұрлым тез болады және оқуға, жұмысқа, қалыпты өмірге оралу мүмкіндігі жоғары. Шизофрениясы бар көптеген адамдар тұрақты ем кезінде толыққанды өмір сүреді.

Ұқсас көріністі тағы не беруі мүмкін

Ұқсас өзгерістер депрессияда, биполярлық бұзылыста, ауыр үрейде, психобелсенді заттарды, әсіресе каннабис пен стимуляторларды қолданғанда, сондай-ақ кейбір неврологиялық және эндокриндік ауруларда болады. Жас кезінде каннабис қолданудың өзі бейім адамдарда психоз қаупін арттырады. Сондықтан диагнозды тек дәрігер тексеруден кейін және қажет болса зерттеуден кейін қояды.

Адаммен қалай сөйлесу керек

Ерте кезеңдерде адам көбіне өзін ауру деп санамайды. Мыналар көмектеседі:

• нақты өзгерістер туралы айту: «Сен дерлік ұйықтамайсың және сыртқа шықпай қойдың»;
• әдеттен тыс идеялармен дауласпау және оларды келемеждемеу;
• «ұйқы, үрей, шаршау бойынша» кеңес ұсыну;
• сапар қорқытса, онлайн-қабылдауды немесе дәрігердің үйге келуін ұсыну.

Адам бас тартса, кеңеске туысы келе алады: дәрігер не болып жатқанын бағалап, қалай әрекет ету керегін айтады.

Отбасы диагнозбен қалай өмір сүруі керек

«Шизофрения» диагнозы қорқынышты естіледі, ал отбасының алғашқы реакциясы — абдырау мен қорқыныш. Бірақ аурудың ағымында көп нәрсе үйдегі өмір мен емнің қалай құрылғанына байланысты.

• Ауру туралы біліңіз. Отбасы не болып жатқанын неғұрлым жақсы түсінсе, жанжал мен айыптау соғұрлым аз болады. Дәрігерге сұрақ қойып, емнен не күту керегін түсіндіруді сұраңыз.
• Емнің жүйелілігін қолдаңыз. Өршудің ең жиі себебі — препараттарды өз бетімен тоқтату. Күнделікті таблетка ішу қиын болса, дәрігерден пролонгирленген түрлері туралы сұраңыз.
• Өршудің ерте белгілерін біліңіз. Ұйқының бұзылуы, күдікшілдік, алшақтау көбіне жедел эпизодтан бірнеше апта бұрын пайда болады. Оларды уақтылы байқаса, өршуді жеңілдетуге немесе алдын алуға болады.
• Үйдегі кернеуді азайтыңыз. Тұрақты сын, кінәлау, дау өршу қаупін арттырады. Сабырлы үн, болжамды күн тәртібі және шамасы келетін тапсырмалар «өзіңді қолға ал» деген талаптардан көбірек көмектеседі.
• Бос қалмауын қолдаңыз. Оқу, жұмыс, хобби, үйдегі шамасы келетін міндеттер адамға қалыпты өмір сезімін қайтарады.
• Өзіңізді күтіңіз. Жақындарға демалыс пен қолдау керек, әйтпесе күйіп-жану тез келеді.

Клиника қалай көмектеседі

Психиатр жағдайды бағалап, басқа себептерді жоққа шығарады және емді таңдайды. Бақылаумен тұрақтандыру керек болса, клиника стационарына жүгінген күні жатуға болады. Демеуші кезеңде шизофрения кезінде күнделікті таблетка ішуден құтқаратын пролонгирленген инъекциялар мүмкін, толығырақ — «Шизофренияны пролонгирленген емдеу» бетінде.

Психиатр кеңесі — 20 000 ₸, үйге шығу — 40 000 ₸-ден. Қабылдау қазақ және орыс тілдерінде, пациенттерді 15 жастан бастап қабылдаймыз. Жеке клиникаға жүгінудің өзі есепке қоюға негіз болмайды. Ауру туралы көбірек — «Шизофрения: мифтер мен фактілер» мақаласында.